İki tarz-ɪ siyaset; N. Makyavel ve T. More


 N. Makyavel[1] ve T. More’un[2], Prens ve Utopya isimli eserleri batɪ kültürünün klasik eserlerɪ arasɪnda önemli yer tutar. Ust duzey devlet fonksiyonlarɪ icra eden yazarlar yasadɪklarɪ toplumun problemleriyle yüzlesir, politikalar önerir, bedel öderler. XVI. yuzyilin çalkantɪlɪ ortamɪnda, makyavelizmin mucidi ömrünü ev hapsi altɪnda tamamlarken, humanizmin saygin isminin omru idam sehpasinda son bulur. 

 * *

Benzer hayatlarɪ paylasmalarɪna karsɪn iki ismin birbirlerine oldukça uzak siyaset tarzlarɪ vardɪr. Sözkonusu farklar, Makyavel’i bencilligi ve otoriterligi simgeleyen makyavelizmin kurucusu yaparken, More’u da kamu çɪkarlarɪnɪ savunma ve ahlaki temeller uzerinde yukselen humanizm ile özdeslestirir.

Her iki tarz-ɪ siyaset, nasɪl ve hangi kosullarda sekillenmistir?

Bu sorunun yanɪtɪ süphesiz yazarlarɪnɪn iyi yada kötü niyetli olmalarɪna baglanamaz. Kamusal ve politik hayatta en tepelere tɪrmanmɪs bu iki ismin yasadɪklarɪ yüzyɪla ve onun problemlerine, ihtiyaçlarɪna bakɪlmalɪdɪr.

Prens’de, dönemin Italyasɪ’nda herbiri birbiriyle savasmakta olan sehir devletlerinin yol açtɪgɪ sorunlar ve acɪlar kendini gosterir. Makyavel’e göre, ancak Italyan Birligi kuruldugunda Italyan sehir devletlerinin savaslarɪ son bulacak ve acɪlar dinecektir. Makyavel, sözkonusu misyonun gerceklestirilmesini de, danɪsmanɪ oldugu genç Floransa Prensi’nden bekler, ona hitaben 26 tavsiye kaleme alɪr. Olümsüz eseri Prens bu sekilde ortaya çikar.

Makyavel’e gore, Italyan Birligi’ni tesisinin yolu askeri – politik basarɪlardan, sozkonusu basarɪlar da mutlak iktidardan geçmektedir. Prens, mutlak iktidari ve zaferleri yolunda aynɪ anda « tilki » ve « kaplan », “iyi” ve “kotu” olmayi bilmek zorundadɪr. Ahlaki yada sosyal kaygɪlar, Italyan Birligi hedefine ve Prens’e engel olusturamaz. Prens, hedefleri için iktidarɪnɪn sagladɪgɪ olanaklarɪ ve araçlarɪ ozgurce kullanmak hakkina sahiptir. Makyavel’de, Italyan Birligi amacinin bütün araçlarɪ mübahlastɪrdigini gorulur. Makyavel “Prens elbette kendini halka sevdirmelidir” der. Ve ekler: “Ancak sevilmek yetmez. Korku da vermelidir. Hatta, ikincisi daha önceliklidir… Cunku, insanoglu nankördür”.

Prens birçok yoruma tabi tutulmustur. Levi Strauss, Makyavel’in “Savas el kitabi” yazdigi görusündedɪr[3]. Paul Veyne, Makyavel’i bir düsünür olarak bile tanimaz. O, sadece bir “teknisyen”dir, iktidar ve savas teknisyeni[4]. Rousseau’ya göreyse “dürüst” ve “iyi bir yurttas”, ayni zamanda da “Cumhuriyetci”dir[5].   

* *

T. More’un Utopya isimli eserinde dile getirdigi oneriler Makyavel’inkilerden radikal sekilde farklɪdɪr.

O, Makyavel’in iki temel sorusu ve iki temel yanɪtɪnɪ reddeder. Makyavel’in « Nasil bir iktidar ? » sorusuna verdigi “mutlak iktidar” yanɪtɪnɪn erdemli olmadɪgɪ dusuncesindedir. More’a göre, iktidarlar “mutlak” olamaz. Halktan, özellikle aydinlar ve yargiçlardan güç almalɪdɪr. Ona göre, “Zaferler nasɪl kazanɪlɪr?” sorusunun yanɪtɪ da “Her yol mübahtɪr” olamaz. More’a göre mutlak iktidar, Ingiltere örneginde oldugu gibi, zorba kralɪ getirmektedir. Iktidarin mutlak olmasɪ degil, frenlenmesi - dengelenmesi zorunluluktur. Bu amaçla « Monarsik Cumhuriyet »i onerir. Monarsik Cumhuriyeti’nin yönetici prensiplerini de su sekilde sayar:

« Kadin – erkek esitligi, egitimde esitlik, bilginlerin ve yargiçlarin yüceltilmesi, yasalara saygi, kollektif mülkiyet ».

Makyavel’in önerdigi mutlak iktidar, More için sorunlarin kaynagɪdɪr.

Ayrica, More’un « Nasɪl bir iktidar ?” sorusuyla yetinmedigini gözlemleriz. “Niçin acɪmasɪz bir dünyada yasɪyoruz? Niçin Avrupa yolsuzlukda ve bencillikte birbiriyle yarɪsɪyor?” sorularɪni sorar. Yanɪtɪ nettir: Zorba krallar ve özel mulkiyet hirsi. Zorba krallara karsi monarsik cumhuriyete vurgu yaparken, özel mulkiyet hɪrsɪna karsɪ da sermayenin kontrolu ve Tanri’ya dönüsu önerir. Ahlakɪn ve kamu çɪkarlarɪnɪn savunusunda ɪsrarcɪdɪr. More’un toplumsal sorunlara ilgisi anlamsɪz degildir. O, kapitalizmin merkez üssü Ingiltere’nin yurttasɪdɪr. Onun sorularɪ ve yanɪtlarɪ, yesermekte olan kapitalizmin genis köylü topluluklarɪna ucuz isçilik yada issizlik (“serserilik”) dɪsɪnda seçenek tanɪmadɪgɪ bir ortamda sekillenmistir.

 

* *

Okundugu gibi iki ayrɪ cografyanɪn iki düsünürü, devletleri ve toplumlarɪnɪn sorunlarɪ ve ihtiyaçlarɪndan hareketle farklɪ siyaset tarzlarɪ gelistirmislerdir. Makyavel, Prensi’ne mutlak iktidarin anahtarlarini sunarken, More iktidarlarin denetlenmesi, mulkiyet hirsinin kontrolüne isaret eder.

16. yuzyilin iki büyük eserinde vucut bulan iki tarz-ɪ siyaseti, Turkiye’deki guncel politik ve iktisadi gelismelerle iliskilendir(me)mek olanaklɪ mɪdɪr?    

  



[1] Nikola Makyavel (1469 – 1527) Floransa’da yasadɪ. Prens’i,1514-1518 yɪllarɪ arasinda yazdɪ.     

[2] Thomas More (1478 – 1535) Londra’da yasadɪ. Utopya’yɪ, 1515’de yazdɪ.  

[3] C. L. Strauss, Pensées sur Machiavel, Payot, 1982, s.41, 42, 45 

[4] Paul Veyne’in Prens’in fransɪzca çevirisine yazdɪgɪ onsoz. Collection Folio - Gallimard, 2007

[5] J.J. Rousseau, Du contrat social, Flammarion, 2009, s.107 (dipnot)



Fatih Tombuloglu

1964 Amasya dogumludur. Istanbul Universitesi Iletisim Fakultesi’nden mezun oldu. 1991-2000 arasinda degisik gazetelerde ekonomi ve politika alanlarinda muhabirlik ve editorluk yapti. 2001’de Paris’e yerlesti. Burada, Jeopolitik ve Siyaset Bilimi alanlarinda yuksek lisans ve doktora yapti. Stephanos Yerasimos yonetiminde gerçeklestirdigi yuksek lisans çalismasi « Avrupa Guvenlik ve Savunma Politikalari ve Turkiye » basliklidir. Doktora tezini, Paris - EHESS bunyesinde ve Olivier Roy yonetiminde tamamlamistir. Doktora tez konusu Turk Subay sinifinin tarihi ve Avrupa Birligi’ne bakisi uzerinedir. Halen, serbest arastirmaci olarak çalismalarina devam etmektedir.