Toplumsal bir varlık olarak “ben”



Mehmet Kırarslan - 26/12/2010 14:20:54 (495 okunma)


Toplumsal bir varlık olarak “ben”

Tartışmaya açık kısa özet
Marks, emek-sermaye çelişkisinin kapitalizmin temel çelişkisi olduğunu ileri sürdü. Kapitalizmin ilerlemek için emeğe gereksinimi vardı ama kapitalizmi güçlendiren emek aynı zamanda kapitalizme karşıydı. Yani emeğin aslen sermayeye ihtiyacı yoktu.Kapitalizmin en güçlü olduğu yerde emek güçleri de en güçlü konumunda olacaktı ve gereksiz sermayenin yaşamına son verecekti. Temel üretici güç oydu. Kapitalizmin temel çelişkisi ilerletici bir çelişkiydi. Bugünden baktığımızda Marks’ın gelişmeleri çok iyi tahlil ettiğini söyleyebiliyoruz ama süreçlerin bir kısmı onun öngörülerinden farklı gelişti. 

Sanılanın aksine gelişmelerdeki farklılığı emperyalizme bağlama yanlısı değilim artık. Çünkü emperyal süreçler Marks zamanında da vardı ve yalnızca aristokratik içeriğe sahip değil aynı zamanda kapitalist eğilimler de taşıyordu. Bu güçler çatışsalar bile özellikle ekonomik açıdan içiçe gelişiyorlardı. Hiç “burjuva devrimi” yaşamamış ülkelerde bu süreç birbirine yapışık ve daha barışçıl olarak ilerlemiş gibi gözüküyor. (Ne de olsa burjuvazinin varlık nedeni olan burçlarla çevrili kentleri feodal aristokrasi yaratmıştı.) “Emperyalizm”in gölgelediği “ulus devlet” olgusunun gelişmeleri uzun süre başka bir kanala akıttığını düşünüyorum. Ulus devletlerin “ortak dil konuşan bir pazar yaratma“ gereksiniminden çok kapitalizm öncesi süreçlerin yeni koşullarda oluşturduğu bir direnç olarak değerlendirilmesi gerektiğini düşünüyorum. Kapitalist ilişkilere giriş yapmış feodal aristokrasinin ya da aynı zamanda ondan etkilenen-beslenen sermayenin zincirleme geri dönüş süreci... Çünkü kapitalizm, doğası gereği dil, din, ırk ayırımı gözetmemesi gereken, insana özgü artı değer oluşturmanın kazançlarından toplumsal olarak değil sınıfsal olarak yararlanmak isteyen bir özelliğe sahiptir. Paranın dini imanı (milleti, cinsiyeti) olmaması gerekir.

Uzunca bir süre şunu düşündüm: “Avrupa’nın üzerinde dolaşan hayalet”in dillendiricileri Marks ve Engels ecelleriyle öldüler ama onların ardılları kitleler halinde niye katledildiler? Ne değişti? Kapitalizm niye bu kadar barbarlaştı? Onun barbarlığı daha çok sayıda ve daha uzun süre çalışan“verimli” işçiler yaratmaktan çok daha başka yerlere nasıl gitti? Kapitalizmin tarih sahnesine sunduğu uygarlıktan daha geri gidişleri, çatışarak ya da içiçe geçerek birlikte yaşadıkları feodal aristokrasiden aldıkları millet fikri olsa gerekir (bir dizi karışık nedenlerle biz şimdi buna Türkiye’de “ulus” diyoruz). Üstelik bunun güçlü bir bürokrasisi, sosyal-siyasal atyapısı, toplumsal psikolojisi vardı. Bu batıda böyleyken doğuda süreçler kuşkusuz daha karışık olmalıydı. Belki de doğuda hiç bir zaman tam olarak kapitalizme geçilemeyecekti. Daha kapitalizm gelişemeden anti kapitalist mücadeleyi sadece gelişmemiş işçi sınıfına mal etmek kuşkusuz olanaksızdır. “Geniş köylü yığınları”nı işçi sınıfının bir çırpıda bilinçlendirmesi akla aykırıdır. Onların kapitalizme dirençleri “ilerici” olmayabilir. 

Tarihi ne kadar (anlamaya yönelik) kategorize edersek edelim, bizim oluşturduğumuz kategorilere uygun gelişmiyor. Tarih sahnesine her zaman çok eskilerden kalmış ve çözülmemiş yeni sorunlar çıkıyor, bu güne uyum göstererek varlığını sürdürebiliyor. Marks’ta belki eksik olan budur. O, ekonomik gelişmelere bakarak onun nereye doğru gittiğini bize müjdeledi. Kendisi de bu süreçlerin hızlıca gelişeceğini öngördü, bunun için mücadele etti. Oysa yeterince hesap edilemeyen bir tıkanıklık (örneğin ulus devletler) süreçleri yüzyıllarca meşgul edebildiler. Daha da edebilecek gibi gözüküyorlar. Reel sosyalizm iktidardayken ve iktidarı terkettiği koşullarda ortaya çıkan “milli” sorunları başka türlü nasıl açıklayabiliriz? Hem“ulusal” hem sosyalist nasıl olunabilir? Ya da daha korkuncu Kuzey Kore’de babadan oğula geçen sosyalizmi nereye oturtabiliriz? Kapitalizm sonrasına olmadığı çok açık.

Bilimsel teknolojik devrimin kapitalizmin dürtüsüyle tarih sahnesine şok edici çıkışı düşüncelerde de maddesel-teknolojik bir etki yaratmış olabilir. Bu sürecin karşılığı olan pozitivizmin eleştiricileri dahi ondan yeterince sıyrılamamış olabilir. Uzak yolları bir çırpıda yakınlaştıran lokomotif mucizesi papazın, imamın vb. sürekli bahsettikleri mucizelerden kuşkusuz kesin bir biçimde daha gerçekçiydi. Ama bir çeşit kapitalizm icadı olan lokomotif de, atom enerjisi de, bilgisayar çipi de imamı, papazı, aristokratı, eliti, “millet”i yok etmeye yetmedi. Tam tersine onlar sonuç itibarıyla bu gelişmenin yarattığı olanaklardan yararlanıp yaşamlarına devam etme becerisi gösterdikleri gibi bu süreçlere hükmeder duruma da gelebildiler.

O zaman, ekonomik-maddi gelişmelerden çok ele almamız gereken şey; bugün, herzamankinden farklı olarak insan olmalıdır. Kuşkusuz yaşadığı maddi koşullardan bağımsız olarak değil ama yaşadğı koşulların kesin olarak sürüklediği yönlendirdiği değil ona bir yanıyla uyum gösteren ancak hep direnen ve galip gelen insan. Onun kültürel saplantıları, tarihsel veya coğrafi yaşam alışkanlıkları, bilinemez zamanlardan bu yana evrimleşerek gelmiş dürtüleri, ölüm korkusu...

İnsan hem toplumsal hem de toplu olandan ayrı kendine özgü “tek bir” varlıktır. Sanırım ele almamız gereken şey: Toplumsal bir varlık olarak “ben”dir. Tarih bir bakıma “ben”lerden oluşan toplulukla yalnızca ”ben”in mücadelesidir. Yalnızca “ben” diğer “ben”lerle eşit topluluk koşullarına sahip olana kadar mücadelesini sürdürmek zorundadır.

Komünist Manifesto ile ok yaydan çıktı. Geri dönüşsüz, yeni bir dönem başladı.

İnsanlar arasındaki ilişkinin sosyalleşmeye başlamasıyla birlikte ‘üstün olma’ dürtüsüyle, ‘eşit olma’ mücadelesinin de hemen ardından başladığını düşünebiliriz. Belki de bu doğanın kanunu. Boşluk bırakmamacasına daha ileriye gitmek ve daha ileriye gidenle aynı noktaya varana kadar yol aramak, uğraşı vermek belki de insanın tercihi değil, zorunluluğu.

Marks ve Engels’in sosyalizm projesi, kuşkusuz bir ‘proje’ idi. Egemenleri alaşağı etme, insanların eşit bir şekilde ‘kardeşce’yaşamasını arzu etme idealleri yeni değildi. Bu doğrultudaki ilk proje de Marks ve Engels’e ait değildi. Geniş halk yığınlarının coşku ile katılımına bakarak dinsel hareketleri de acımasız egemenliklere karşı eşitlik projeleri olarak değerlendirebiliriz. Kendilerine yaşam bulamamış isyanları da... 

Bunlardan farklı olarak Marks ve Engels’in sosyalizm projesi, karşılaşılan yeni sorunların ‘Allah’a havale edileceği bir mistik çerçeve ya da niyetler bütünü olmaktan çok ekonomi, felsefe ve pozitif bilimlere dayanıyordu. Geleceğe yönelik en belirleyici çatışmanın proletarya ile sanayi burjuvazisi arasında olacağını, bu çatışmanın dönüştürücü/devrimci bir nitelik taşıdığını savunuyordu. Tezleri önemli ölçüde doğru çıktı. Bütün insanlık şu ya da bu şekilde onlardan etkilendi. Marksizm yığınlara mal oldu. Onların katkılarına da açık oldu.

Marksizm, marksizm olduğundan beri bilimden de yavaşça uzaklaşmaya başladı desem; bilmem abartı olur mu? Belki abartı içeriyordur ama böyle olması gerekir. Okuma yazması dahi olmayan ya da az olan milyonlarca proleterin, köylünün ve hatta aydının Marks ve Engels’i anlayabilmeleri için ara duraklara-yerel liderlere ihtiyaç vardı. Liderlikler projelerden daha somutturlar. Projeler kadar alternatifli ve kıvrak değildirler. Revizyonu sevmezler ve fakat adını koymadan esaslı revizyonlar yapmaya da zorunludurlar. Reel sosyalizm zamanında durum daha ağır olsa gerek. Yeni karşılaşılan durumları ne ‘Allah’a havale etme şansı var ne de koca bir ulusu/uluslar topluluğunu deneysel revizyonlarla hop oturtup hop kaldırma olasılığı.

Reel sosyalizmin insanları kırdığına ve üzdüğüne tanıklık ettik. Yığınlar ondan kurtulmak için mücadele etti.

Fransız Devrimi de bir projeydi. Hatta belki daha kollektif bir projeydi. Başarılı olması tarihin zorunluluğu değildi (Tarihin -iradeyi anlamsızlaştıracak denli- irade ile ilgili zorunlulukları olamaz kanısındayım). Sosyo-ekonomik sistem olarak kapitalizmin egemen olduğu ülkelerin hepsinde Fransız Devrimi’nin benzerleri yaşanmadı.Yine de hiçbiri kendiliğinden sistem değiştirmedi. Dönüşümler, yerel ve dünya savaşlarının gölgesinde toplumsal itişmelere daha az tanık olunarak gerçekleşebildi. Yani ‘projesiz’ olarak. Ama... bilimsel teknolojik gelişmelerle üretim geometrik büyüyordu... pazar, insan ilişkilerine eskisine oranla geometrik katlanmayla giriyordu ve pazar demokratikti. Feodaliteyi geride bırakacak kadar dinamikleri vardı, zenginleşiyor ve güçleniyordu... sonuç kaçınılmazdı.

Kimileri sosyalizmin bir proje olmasından yola çıkarak, onun tarihin kaçınılmazlığı olmadığını, tarihin başka türlü ilerleyebileceğini, sosyalizmin vicdani bir tercih olduğunu söylüyor. Bu yaklaşım bence gerçeğin önemli bir kısmını içinde barındırıyor. Belki bütün olarak sosyalizm düşüncesinin yerine ‘Marksizm’i koyarsak bu gerçekliğin ta kendisi olabilir. Ben, sosyal sınıfları yok etme ve sosyal eşitlik olarak basitce anlatabileceğimiz bir mücadelenin ‘vicdanlı insanların tercihi’ olmanın ötesinde tarihi bir kaçınılmazlığı ifade ettiğini düşünüyorum. Hiçbir sosyal sınıfın mutlaklaştırılamayacağını düşünüyorum.

Bilginin, herkesçe ulaşılabilir olmasının önünün alınamayacağını düşünüyorum. İnsanlar arasındaki bilgi uçurumunun kısalmasıyla sınıfsal uçurumların da kısalmaya zorlanması bana kaçınılmaz geliyor. 

Olanakları giderek bütün insanlık için daralan bir dünyada korkunç sınıfsal uçurumların yaşamına devam edebilmesi için büyük felaketlere gereksinim olduğunu varsayıyorum. İnsan eliyle yaratılabilecek bu tür büyük felaketlerin sonucu değiştirebileceğine değil, uzaklaştırabileceğine inanabilirim.

Bu yazıya bir şey daha eklemem gerekiyor: Projeli veya projesiz (Somut bir projenin olmayışı durumunda bile bir birikimden bahsedebiliriz)hiçbir şey kendiliğinden olmuyor. ‘Vicdani tercih’ sahiplerinin iradesi gerekiyor. ‘Vicdani tercih sahiplerinin’ iradelerini, çığ gibi büyüyen bilgi-iletişim dünyasında inanca ve duyguya (örneğin bağlılık) değil bilgiye dayandırmaları gerektiğini düşünüyorum. Duyguya ve inanca karşı değilim. Duygu ve inancın düşüncelerimizin içselleştirilmesi, bilincin altına atılması olduğunu gerçek kabul ederek; gelişmenin eskittiği düşüncelerimizi referans alan duygu ve inancın artık tututucu olduğunu gelişmeleri anlamakta bize zorluk çıkardığını ileri sürüyorum.

Bilginin yayılmasına ve yeni bilgilerin oluşmasına bilinçli katkılar yaparak farkında olmadan belki yeni bir projeye dahil olabiliriz.

Gönderen Hüseyin İğdirli - 16/03/2012 13:56:46 (271 okunma)





Baktım Canan Barlas’ın moderatörlüğünde tartışılıyor: “İdeolojiler öldü mü?”
Konuşmacılar : Süleyman Seyfi Öğün, Halil Berktay ve Ömer Laçiner. 

Ben de evirip çeviriyorum kafamda, bireyin “gündelik ideoloji”si ile “bildik ideoloji” nasıl bir alış veriş içindeler diye... Hazır ayağına gelmiş, dedim, kaçırma.

Canlı Notlar’ defterimi kaptığım gibi çöktüm televizyonun başına. Not alarak dinledim.

Biraz şaşırmadım değil, sonunda katılımcılar yüzde 90-95 aynı görüşte oldukları konusunda anlaştılar. Daha bir yüksek tonda, dramatik gerilimi yüksek tartışmaya hazırlamıştım kendimi... Türkiye değişiyor.

Özetle şunlar söylendi:

İdeolojiler bilim felan değildir. Modernite ile dinlerin yerini almaya çalıştılar. Bir farkla, dinlerin iktidar talebi yoktu. 150 yıl insanların beynini formatladılar. 

İdeolojiler öldü, bunlardan artık bir şey çıkmaz. Bir yığın insan bitmemiş gibi yapmaya devam edecektir.

Temel sorulara yeni cevaplar aramalıyız. Küseselleşme süreçlerini nasıl kontrol edebiliriz? Hangi yeni kurumları yaratabiliriz?

Bugünün dünyası farklı. Apple en kârlı şirket, patronu Steve Jobs’ın yaptığı pek çok şeyde bireysel emeği var. Bir günde 9000 kişiyi işe alabiliyor. 

Apple’ın ne gibi bir insanı maliyeti var, ona da bakmalıyız!” 


Tartışma Apple’ın mucizeleriyle mutlu sonla kapandı. 

Hep böyle olur, küresel dünyada umut veren parıltılı bölgenin işaret fişeğidir Apple.

ººº

Gündelik Hayat İdeolojisi

İnsan ideolojisiz yapamıyor. Gündelik hayatla baş etmenin yolu da ‘gündelik bir ideoloji’den geçiyor. 

Modern” insanın gündelik hayattaki asla öngörülemeyen, akıl sır ermez anlamsızlıklarını Woody Allen işliyor, filmlerinde. 

Dikkatli bir izleyici iseniz, 1977 yapımı “Annie Hall”da, filmin sonundaki şu yorumu ve ardından gelen fıkrayı kaçırmamışsınızdır: 

Gündelik hayattaki ilişkilerimiz genellikle mantıksız, saçma ve komiktir. Ama yine de ilişkilerimizi sürdürürüz, çünkü ‘yumurtalara’ ihtiyacımız vardır. 

Adam psikoloğa gitmiş, “Arkadaşım” demiş, “kendini tavuk zannediyor.” 
Doktor, “Öylemi” demiş, “hemen bana getirin onu.” 
Adam itiraz etmiş ,“Yok, getiremem!”
“Neden?” 
“Çünkü yumurtalara ihtiyacım var!”


Arzuların, tutkuların, çıkarların, isteklerin insafsızca kendine yer açmaya çalıştığı bir cangıl gündelik hayat . Geçim derdinin, güç hesaplaşmalarının arenası.

Pek, akıllı insan işi değil aslında. 

Biliyorsunuz, beyin insanları akıllı yapmaya programlanmamış. Bütün derdi bizi ayakta tutmak. Ölmeyelim yeter.

Yalnızca yenip güçlü kalmayı dert eden insanlarla karşılaşıyor olmanız boşuna değil.

Daniel Kahneman (d. 1934) bir deneysel psikolog. 2002’de Nobel ödülü alıyor. Hem de ekonomi alanında. Ekonomiyi ne okumuş ne yazmış birisi. Yaptığı ne? Riskli durumlarda nasıl karar aldığımızı, hüküm verdiğimizi incelemiş.

İddialarının temelinde, -isteyenin tekrarlayarak sınayabileceği- deneyleri var. İnsan aklı, diyor, “iki vitesli”, biri hızlı, diğeri yavaş. 

Hızlı olan Sistem 1, yavaşı ise Sistem 2.”

Bizim rasyonel dediğimiz Sistem 2. İradi, yavaş, zahmetli; uzun iş Sistem 2 ile hüküm vermek.

Sistem 1’e gelince, otomatik, basit, hızlı, sezgisel. İçgüdülerimizi, izlenimlerimizi ve tüm duygularımızı aktif biçimde kullanarak anında kararlar alıyor. Gündelik hayata pek uygun, şip şak!

Doğal halinizde Sistem 1’in içindesiniz, farkında bile olmadan kararlarınızı onunla alırsınız. Sistem 2’ye geçmeniz iradi çaba gerektirir. Örneğin otomobil kullanırken Sistem 1’i, dar bir yere park ederken Sistem 2’i uygularsınız.

Daniel Kahneman’ın iddiaları böyle.

Sistem 1’i sakın ola bir otomatik plot gibi düşünmeyin; Sistem 2’nin hızlandırılmış şekli felan değil. 

Hızlı ve otomatik kararlar alabilmek için evrilmiş bir seri “kısayoldan sonuç çıkarma” yöntemleri –heurisrics-, Sistem 1. Ayrıntılar için Kahneman adı ile heuristics’i birlikte google’lamanız yeter.

Farkında bile olmazsınız, Sistem 1’le düşünüp karar alıyor olduğunuzun. ‘Rasyonel’ dediğiniz düşünce ile yürüdüğünüzü sanırsınız. 

Çabucak kararlar alır, hatalar yaparak bu ‘hız’ın bedelini ödersiniz. 

Gündelik hayatın duygusal didişmelerle geçen bir cangıl olmasında Sistem 1’in rolü önemli. 

Genellikle Sistem 1’in lifleriyle örülmüş ipek böceğininkine benzer güvenli kozaların içinde geçirir insan gündelik hayatını. 

Kozalar gündelik hayat ideolojinizdir:

Deneyimlerinizden çıkardığınız sebep-sonuç iddialarınızı kolayca doğrularsınız, her şeye bir cevabınız vardır; sebepleri olay sonrası geriye bakarak çıkarır, “Tü, Allah kahretsin çok basitmiş nasıl da göremedim!” diye hayıflanırsınız. 

Aslında hayat hiç de anlaşılmaz değildir, Sitem 1’le kozalarınızdan bakınca.

Tekrarlayan gözlemlerinizi hep öyle sürüp gidecekmiş gibi görürsünüz, özele bakarak genel geçer kurallar bulup güvende olduğunuzu zannederiniz.

Kozanızın içine girer, bildiğiniz bir dünyada yaşıyormuş gibi hayata tutunmaya çalışır mutlu olursunuz. 

İnsan “Anlamadığı bir dünyada yaşadığı gerçeğini kabullenmeyi sevmez.”

Böyle yapılmış beynimiz, iki vitesli; hızlı vitesiyle ideolojik bir korunak örmüş içinde yaşıyoruz, gündelik hayatta.


Toplumsal İdeoloji

Ancak bitmiyor, hayat öylesine kederli bir yolculuk ki, bir de grup halinde yaşadığımız korunaklarımız var. 

Bildiğimiz ideolojiler bunlar. Aklımızın “yavaş vitesinin” tuğlalarıyla inşa edilmiş kulübeler.

Varoluşun kaygıları hepimizi biraz filozof yapmıyor mu? Felsefi önyargıları olmayan insan bulabilir misiniz? Kimin hayatı roman değil ki?

Dünyanın kadim soruları gündelik hayat bilgeliğimize birkaç boy büyük geliyor. Sistem 1’in alel acele verdiği cevapları doyurucu bulmuyoruz.

Daha iyi bir dünyanın nasıl kurulacağı, doğadaki vahşetin gündelik hayatta nasıl ehlileştirileceği, adaletsizliklerle nasıl baş edileceği gibi derin sorunlara hazır cevaplar var mı gündelik aklımızda? Yok!..

İşte ikinci sığınağımız burada devreye girer.

Sitem 2’nin tuğlalarıyla örülmüş kulübede, büyük sorulara, kolay anlaşılır hazır cevaplar buluruz.

Sonunda, aklımızın her vitesine bir tane, toplam iki ideolojimiz olmuştur; iki gözümüz, iki kulağımız olduğu gibi. Belki de Tanrı, önemli araçlarımızı yedeklemiştir.

Hep çifte ideolojisi olmuş insanın. 

En köklü toplumsal idoloji din. İnsanın olduğu her yerde, her zaman var. Modernite ile dine rakipler gelmiş. Hatta yasaklanmış din.

Bazıları katılmasa da, ideolojiler öldü, artık bunlardan bir şey çıkmaz...” dendi tartışmada. Sonrası için de bir işaret fişeği atıldı, Steve Jobs’ın Apple şirketini gösteren. 

Şirket deyince Apple’ı düşünmek hoş, zamanın ruhuna olan güvenini canlı tutuyor, modern insanın.

Yaraya Süleyman Hoca dokundu: “Apple’ın insani maliyetine iyi bakılmalı...” 

Ama, diyorum içimden, küresel dünyanın aşırı kırılganlığını gören yeni yöntemlerle...